Afisz z 11 listopada 1918 roku. Odezwa Oddziału Lotniczego w Lublinie i początki polskiego lotnictwa wojskowego
11 listopada 1918 roku kojarzymy przede wszystkim z odzyskaniem przez Polskę niepodległości. To data symboliczna, związana z końcem zaborów, odradzaniem się państwa polskiego i przejmowaniem kontroli nad strukturami administracyjnymi oraz wojskowymi. W cieniu wielkich wydarzeń politycznych rozgrywały się jednak także procesy bardzo konkretne: organizowanie armii, przejmowanie magazynów, koszar, warsztatów, kolei, lotnisk i sprzętu wojskowego pozostawionego przez zaborców.
Jednym z niezwykle ciekawych świadectw tego momentu jest afisz werbunkowy Oddziału Lotniczego w Lublinie, wydany właśnie 11 listopada 1918 roku. To wczesna odezwa związana z tworzeniem polskiego lotnictwa wojskowego, a zarazem dokument pokazujący, jak praktyczny, techniczny i organizacyjny charakter miały początki polskiej „awiacji”.
Odezwa do służby „w awiacji”
Afisz wzywał osoby chcące służyć „w awiacji” do zgłaszania się w kancelarii formującego się Oddziału Lotniczego na aerodromie Krochmalnia w Lublinie. Już sama treść odezwy jest bardzo wymowna. Nie poszukiwano wyłącznie pilotów ani oficerów. Wskazano przede wszystkim zapotrzebowanie na mechaników, szoferów oraz żołnierzy do komendy frontowej.
To bardzo ważny szczegół. Początki polskiego lotnictwa wojskowego nie polegały jedynie na posiadaniu samolotów. Aby lotnictwo mogło działać, potrzebne było zaplecze: mechanicy, kierowcy, obsługa techniczna, ludzie zdolni do naprawy silników, transportu wyposażenia, organizowania warsztatów, magazynów i pracy na lotnisku. Prezentowany afisz pokazuje więc lotnictwo od strony, którą często pomija się w popularnych opowieściach: od strony techniki, logistyki i codziennego wysiłku organizacyjnego.
Opisywany afisz z 1918 roku.
Aerodrom Krochmalnia i przejęcie bazy po Austriakach
Afisz należy wiązać z początkami Oddziału Lotniczego w Lublinie, późniejszej 2. Eskadry Wywiadowczej. Jednostka powstawała bezpośrednio po przejęciu infrastruktury lotniczej pozostawionej przez wojska austro-węgierskie.
Kilka dni przed wydaniem odezwy, 5 listopada 1918 roku, ppor. pil. Wiktor Ryl, działający z ramienia Polskiej Organizacji Wojskowej, doprowadził do kapitulacji austriackiego komendanta lądowiska i przejęcia bazy lotniczej w Lublinie. W ręce polskie dostało się wówczas kilka samolotów rozpoznawczych typu Lloyd C.V, określanych w literaturze jako „Fornir” lub „Formir”, a także część wyposażenia aerodromu.
Nie był to jednak gotowy, sprawny i kompletny park lotniczy. Sprzęt był w znacznym stopniu zużyty, a zaplecze techniczne zostało częściowo wywiezione lub zdewastowane przez wycofujące się oddziały austriackie. Dlatego tak duże znaczenie miało szybkie pozyskanie specjalistów technicznych. Bez mechaników, szoferów i ludzi obsługi nawet przejęte samoloty pozostawałyby jedynie trudnym do wykorzystania wojennym spadkiem.
Początki 2. Eskadry Wywiadowczej
Prezentowana odezwa dokumentuje bardzo wczesny etap organizacji polskiego lotnictwa w Lublinie, czyli czas pomiędzy przejęciem lotniska a uformowaniem regularnej eskadry. Druk podpisany został przez „Naczelnika Awiacji”, ppor. Lipczyńskiego. To również szczegół istotny, ponieważ oficer ten pojawia się następnie wśród personelu latającego okresu wojny polsko-bolszewickiej. Afisz nie jest więc anonimowym drukiem administracyjnym, lecz dokumentem związanym z konkretnymi ludźmi tworzącymi kadry odrodzonego Wojska Polskiego.
W grudniu 1918 roku do Lublina skierowano mjr. pil. Jerzego Syrokomlę-Syrokomskiego, który przystąpił do scalenia oddziału i organizacji regularnej 2. Eskadry Lotniczej. Na początku 1919 roku jednostkę określano już jako 2. Eskadrę Lotniczą Wywiadowczą. Jej zadaniem miało być prowadzenie rozpoznania i obserwacji, a więc działań szczególnie ważnych w warunkach walk o granice odradzającej się Polski.
Po okresie kompletowania personelu, remontu maszyn i przygotowań organizacyjnych eskadra została w marcu 1919 roku skierowana na front wschodni, w rejon Kowla, gdzie rozpoczęła działania rozpoznawcze i bojowe.
Dlaczego ten afisz jest tak ważny?
Znaczenie afisza wynika z kilku elementów. Po pierwsze, jego data - 11 listopada 1918 roku - umieszcza go w samym centrum momentu odzyskiwania niepodległości. To nie jest późniejsza pamiątka ani retrospektywny druk. To dokument wydany w chwili, gdy państwo polskie dopiero organizowało swoje struktury.
Po drugie, afisz dotyczy początków polskiego lotnictwa wojskowego, a więc jednej z najbardziej nowoczesnych formacji wojskowych tamtej epoki. Lotnictwo w 1918 roku wciąż było rodzajem broni młodej, technicznie wymagającej i prestiżowej, ale zarazem bardzo trudnej do zorganizowania w warunkach braku sprzętu, części zamiennych i wyszkolonego personelu.
Po trzecie, druk pokazuje, że budowa polskiego lotnictwa opierała się nie tylko na bohaterskich pilotach, ale także na pracy zaplecza technicznego. Mechanicy, kierowcy i żołnierze obsługi byli niezbędni, aby przejęte po zaborcach maszyny mogły zostać uruchomione i wykorzystane.
Po czwarte, afisz wiąże się z konkretnym miejscem - Lublinem i aerodromem Krochmalnia - oraz z konkretną jednostką, która przekształciła się w 2. Eskadrę Wywiadowczą. Dzięki temu dokument ma duże znaczenie regionalne, wojskowe i kolekcjonerskie.
Afisz jako świadectwo narodzin polskiej armii
W listopadzie 1918 roku Polska nie odziedziczyła gotowej, jednolitej armii. Trzeba było ją dopiero zorganizować z żołnierzy służących wcześniej w różnych armiach zaborczych, członków organizacji niepodległościowych, ochotników, specjalistów i ludzi posiadających doświadczenie techniczne. Podobnie było z lotnictwem.
Odzyskanie lotniska, przejęcie kilku samolotów, znalezienie mechaników, uporządkowanie warsztatów, skompletowanie personelu i przygotowanie jednostki do działań frontowych - to wszystko było częścią procesu tworzenia państwa. Afisz z Lublina znakomicie oddaje tę atmosferę: natychmiastowość działania, potrzebę mobilizacji i praktyczny charakter pierwszych dni niepodległości.
To właśnie dlatego tego rodzaju druki ulotne są dziś tak cenne. Nie są jedynie dodatkiem do wielkiej historii. One pokazują historię w działaniu - w formie wezwania, ogłoszenia, odezwy, kartki papieru rozwieszonej w mieście w przełomowym momencie.
Rzadkość druków ulotnych z 1918 roku
Afisze, odezwy i druki ulotne z 1918 roku należą do szczególnie interesujących obiektów kolekcjonerskich. Były tworzone szybko, często w małym nakładzie, z myślą o doraźnym celu. Miały informować, wzywać do działania, organizować ludzi i przekazywać komunikaty. Nie były przeznaczone do długiego przechowywania.
Właśnie dlatego wiele takich druków nie przetrwało. Część została zniszczona, zerwana z murów, zużyta, wyrzucona albo utracona w czasie kolejnych wojen. Zachowane egzemplarze są dziś cennymi świadectwami epoki, szczególnie jeśli dotyczą tak ważnych tematów jak odzyskanie niepodległości, Wojsko Polskie, lotnictwo wojskowe, Polska Organizacja Wojskowa czy walki o granice.
Afisz Oddziału Lotniczego w Lublinie z 11 listopada 1918 roku ma więc wyjątkową wartość jako druk ulotny z początków niepodległości, a zarazem jako dokument związany z narodzinami polskiej awiacji wojskowej.
Lublin i początki polskiego lotnictwa
W historii polskiego lotnictwa szczególne miejsce zajmują ośrodki, w których przejmowano dawne lotniska wojsk zaborczych. Lublin był jednym z takich miejsc. Aerodrom Krochmalnia, sprzęt pozostawiony przez Austriaków i działania ludzi związanych z POW stworzyły podstawę do formowania oddziału lotniczego, a następnie eskadry rozpoznawczej.
Z perspektywy historii regionalnej afisz jest więc również ważnym świadectwem lubelskiego wkładu w tworzenie polskich sił zbrojnych. Pokazuje, że Lublin nie był wyłącznie miejscem wydarzeń politycznych, ale także przestrzenią konkretnej organizacji wojskowej i technicznej.
Afisz wojskowy jako obiekt kolekcjonerski
Dla kolekcjonerów militariów, druków ulotnych i dokumentów historycznych taki afisz ma kilka warstw wartości. Jest związany z odzyskaniem niepodległości, z początkiem Wojska Polskiego, z historią lotnictwa, z Lublinem oraz z organizacją 2. Eskadry Wywiadowczej. To połączenie wielu tematów sprawia, że obiekt ma szerokie znaczenie kolekcjonerskie.
Szczególnie poszukiwane są dokumenty, które można osadzić w konkretnym miejscu, dacie i wydarzeniu. W tym przypadku mamy wszystkie te elementy: Lublin, 11 listopada 1918 roku, aerodrom Krochmalnia, formujący się Oddział Lotniczy i apel o zgłaszanie się do służby w „awiacji”.
Podsumowanie
Afisz werbunkowy Oddziału Lotniczego w Lublinie z 11 listopada 1918 roku to wyjątkowy dokument narodzin polskiego lotnictwa wojskowego. Pokazuje moment, w którym odradzające się państwo polskie przejmowało infrastrukturę po armiach zaborczych, mobilizowało specjalistów i tworzyło własne struktury wojskowe.
Jest to jednocześnie świadectwo niezwykle praktycznego wymiaru niepodległości. Za wielkimi hasłami stała codzienna praca: organizacja lotniska, remont samolotów, pozyskanie mechaników, kierowców i żołnierzy obsługi. Bez tego nie byłoby możliwe powstanie regularnych jednostek lotniczych, takich jak późniejsza 2. Eskadra Wywiadowcza.
Ten wczesny afisz z Lublina to nie tylko rzadki druk ulotny. To materialny ślad chwili, w której polska awiacja zaczynała działać pod własnym znakiem.
