Książki z przeszłością, czyli ekslibrisy, podpisy i dawne księgozbiory. Dlaczego proweniencja ma znaczenie?
W świecie dawnej książki liczy się nie tylko autor, tytuł, rok wydania, oprawa czy stan zachowania egzemplarza. Bardzo często równie ważne okazuje się pytanie: do kogo ta książka należała? Właśnie tutaj zaczyna się temat proweniencji, czyli historii własności konkretnego egzemplarza.
Książki z proweniencją to jedne z najciekawszych obiektów kolekcjonerskich. Mogą zawierać ekslibris dawnego właściciela, podpis, pieczęć biblioteczną, odręczną dedykację, superexlibris na oprawie, notatki marginalne albo inne znaki świadczące o tym, że dana książka była częścią konkretnego księgozbioru. Dzięki takim śladom egzemplarz przestaje być wyłącznie jednym z wielu druków tego samego wydania. Zaczyna mieć własną historię.
"Historya narodu polskiego" A. Naruszewicza ze zbiorów Stanisława Jankowskiego „Agatona”
Proweniencja książki pozwala zobaczyć jej drogę przez kolejne biblioteki, kolekcje i ręce czytelników. Jeden egzemplarz mógł należeć do prywatnego bibliofila, pisarza, historyka, artysty, polityka, ziemianina, instytucji naukowej albo biblioteki klasztornej. Każdy znak własnościowy może być początkiem osobnej opowieści: o dawnym właścicielu, środowisku intelektualnym, miejscu przechowywania książki albo okolicznościach jej przekazywania.
Szczególnie cenione są egzemplarze z ekslibrisem. Ekslibris to niewielki znak własnościowy, najczęściej w formie graficznej nalepki umieszczanej na wyklejce lub wewnętrznej stronie okładki. Może zawierać nazwisko właściciela, herb, symbol, motto albo kompozycję artystyczną zaprojektowaną specjalnie dla danego księgozbioru. Dla kolekcjonerów ekslibrisy mają podwójną wartość: dokumentują pochodzenie książki, a jednocześnie bywają małymi dziełami grafiki użytkowej.
Równie interesujące są książki z pieczęciami bibliotecznymi. Pieczęć może wskazywać na dawną bibliotekę szkolną, wojskową, klasztorną, ziemiańską, emigracyjną, instytucjonalną lub prywatną. W wielu przypadkach pozwala ustalić, gdzie książka była przechowywana i w jakim obiegu funkcjonowała. Dla badaczy historii książki takie ślady są niezwykle ważne, ponieważ pomagają rekonstruować dawne księgozbiory i kierunki obiegu druków.
Pieczęć "Gebethner i Wolff" w "Faraonie" z lat 20. XX wieku
Faraon – Bolesław Prus
ca. 1923, pieczęć Gebethner i Wolff, ilustracje J. Holewiński
Osobną kategorię stanowią książki z dedykacją. Dedykacja odautorska, wpis pamiątkowy albo odręczna notatka dawnego właściciela mogą znacząco podnieść wartość egzemplarza. Szczególnie interesujące są książki z dedykacjami dla znanych osób, z wpisami autorskimi albo z notatkami pokazującymi, jak książka była czytana. Taki egzemplarz staje się nie tylko przedmiotem kolekcjonerskim, ale także dokumentem relacji między autorem, właścicielem i czytelnikiem.
Kartka z rozbudowaną dedykacją Zofii Kossak-Szczuckiej dołączona do "Szaleńców Bożych" dostępnych na najbliższej aukcji Gryfa
Szaleńcy Boży – Zofia Kossak-Szczucka
pierwsze wydanie, dedykacja i podpis autorki
Warto podkreślić, że proweniencja książki nie zawsze musi wiązać się z wielkim nazwiskiem. Czasem równie cenne są ślady dawnych bibliotek rodzinnych, lokalnych księgozbiorów, szkół, stowarzyszeń, redakcji, urzędów czy instytucji społecznych. Dla historyka regionalisty pieczęć niewielkiej biblioteki może być równie interesująca jak znak własnościowy znanej osoby, ponieważ pozwala odtworzyć lokalną historię czytelnictwa i kultury.
Dla kolekcjonerów książki z proweniencją są atrakcyjne także dlatego, że każdy taki egzemplarz jest w pewnym sensie unikatowy. Dwa egzemplarze tego samego wydania mogą wyglądać podobnie, ale jeśli jeden z nich posiada ekslibris, podpis właściciela, pieczęć dawnej biblioteki albo odręczną dedykację, jego znaczenie staje się zupełnie inne. To już nie tylko książka jako tekst, ale także książka jako świadek historii.
W bibliologii i historii książki badanie proweniencji ma bardzo duże znaczenie. Pozwala analizować dawne księgozbiory, gusty czytelnicze, kontakty intelektualne, historię instytucji i losy konkretnych egzemplarzy. Dzięki proweniencji można czasem ustalić, jakie książki znajdowały się w bibliotece danej osoby, jakie tematy ją interesowały, jakimi wydaniami się posługiwała i w jakich środowiskach krążyły określone publikacje.
Na VIII Aukcji Antykwariatu Gryf przygotowaliśmy osobny dział poświęcony takim obiektom: książki z proweniencją, ekslibrisami, pieczęciami i śladami dawnych właścicieli. To specjalnie wyodrębniona kategoria dla osób, które szukają książek nie tylko wartościowych edytorsko i literacko, ale również posiadających własną historię egzemplarza.
W dziale aukcyjnym znalazły się książki z ekslibrisami, pieczęciami, dedykacjami, superexlibrisami oraz innymi znakami własnościowymi. Są to egzemplarze pochodzące z dawnych księgozbiorów prywatnych i instytucjonalnych, w tym obiekty związane z rozpoznawalnymi postaciami świata kultury, literatury i historii. Tego typu książki są szczególnie ciekawe dla kolekcjonerów, ponieważ łączą wartość tekstu z dodatkowym kontekstem biograficznym i historycznym.
Wśród książek z proweniencją szczególnie interesujące są egzemplarze, w których ślad własnościowy łączy się z innymi walorami: pierwszym wydaniem, ciekawą oprawą, ilustracjami, autografem, dedykacją albo znaczeniem historycznym samego tekstu. W takich przypadkach książka działa na kilku poziomach jednocześnie. Jest źródłem literackim, przedmiotem materialnym, obiektem bibliofilskim i dokumentem czyjejś obecności.
Kolekcjonowanie książek proweniencyjnych wymaga uważnego patrzenia. Warto sprawdzać nie tylko kartę tytułową, ale także wyklejki, okładki, grzbiet, marginesy, oprawę, nalepki introligatorskie, pieczęcie i wszelkie odręczne wpisy. Czasem najważniejsza informacja znajduje się nie w tekście głównym, lecz w miejscu pozornie marginalnym: na wewnętrznej stronie okładki, przy pieczęci, przy podpisie lub na końcowej karcie.
To właśnie dlatego książki z proweniencją mają tak szczególny urok. Każda z nich jest trochę archiwum, trochę pamiątką, trochę zagadką. Pokazuje, że historia książki nie kończy się w momencie jej wydrukowania. Przeciwnie: często zaczyna się dopiero wtedy, gdy książka trafia do czyichś rąk.
Dla jednych kolekcjonerów najważniejszy będzie ekslibris znanej osoby. Dla innych podpis właściciela, pieczęć dawnej biblioteki, dedykacja autorska albo pochodzenie z konkretnego księgozbioru. W każdym przypadku proweniencja dodaje książce indywidualności i sprawia, że staje się ona czymś więcej niż tylko egzemplarzem danego tytułu.
Książki z tej kategorii można zobaczyć w dedykowanym dziale tematycznym w katalogu:
Zachęcamy również do przejrzenia całego katalogu:
AUKCJA
