Piękne oprawy książek. Kiedy wolumin staje się obiektem sztuki
Są książki, które przyciągają treścią. Są też takie, które zachwycają, zanim jeszcze zostaną otwarte. W świecie kolekcjonerstwa dawnej książki szczególne miejsce zajmują oprawy artystyczne — wykonane z dbałością o materiał, proporcję, detal, kompozycję i charakter konkretnego dzieła. To właśnie one sprawiają, że książka przestaje być wyłącznie nośnikiem tekstu, a staje się samodzielnym obiektem sztuki.
Piękne oprawy książek od lat budzą zainteresowanie bibliofilów, kolekcjonerów i miłośników rzemiosła introligatorskiego. Dobrze wykonana oprawa potrafi podkreślić rangę publikacji, nadać jej indywidualny charakter i wydobyć z niej to, co najcenniejsze: związek między treścią, historią egzemplarza i materialną formą książki.
Na najbliższej aukcji Antykwariatu Gryf pojawią się przykłady książek, w których oprawa ma znaczenie szczególne. Wśród nich znajdują się dwie publikacje zasługujące na osobne omówienie: jubileuszowy album „Sztuka” 1897–1922 w oprawie Franciszka Joachima Radziszewskiego oraz „Florencja” Camille’a Mauclaira w oprawie Aleksandra Semkowicza, pochodząca z księgozbioru Franciszka Biesiadeckiego.
„Sztuka” 1897–1922 — album artystyczny w oprawie Radziszewskiego
Pierwszą z tych pozycji jest efektowne wydawnictwo jubileuszowe Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”, wydane w Krakowie w 1922 roku. Publikacja dokumentuje dorobek jednego z najważniejszych środowisk artystycznych przełomu XIX i XX wieku. W albumie znalazły się reprodukcje prac takich twórców jak Teodor Axentowicz, Olga Boznańska, Józef Chełmoński, Julian Fałat, Jacek Malczewski, Józef Mehoffer, Ferdynand Ruszczyc, Wojciech Weiss, Leon Wyczółkowski, Stanisław Wyspiański i wielu innych.
Już sama treść czyni z tego tomu ważną publikację dla miłośników historii sztuki polskiej. Jednak w oferowanym egzemplarzu szczególne znaczenie ma również oprawa artystyczna Franciszka Joachima Radziszewskiego, jednego z cenionych warszawskich introligatorów.
Oprawa w marmoryzowany półskórek cielęcy Franciszka Joachima Radziszewskiego [dostępna na VIII Aukcji Gryfa]
Album został oprawiony w marmoryzowany półskórek cielęcy. Grzbiet podzielono zwięzami na pięć nierównych pól, z czerwonym szyldzikiem ze złoconą tytulaturą oraz bogatą dekoracją roślinną. W partii środkowej pojawia się złocony i polichromowany ornament z centralnie ujętą stylizowaną główką, wpisaną w układ wici roślinnych. Pozostałe pola zdobią tłoczone medaliony rozetowe z czerwonym akcentem polichromowanym. Okładziny i wyklejki wykonano z ręcznie marmurkowanego papieru dekoracyjnego.
To przykład oprawy, która nie tylko zabezpiecza książkę, lecz także interpretuje jej charakter. Album poświęcony sztuce został zamknięty w formie równie artystycznej jak jego zawartość. W takim przypadku oprawa staje się dopełnieniem publikacji, jej wizualnym komentarzem i elementem budującym kolekcjonerską wartość egzemplarza.
„Florencja” Camille’a Mauclaira — oprawa Semkowicza i proweniencja Biesiadeckiego
Drugą pozycją jest „Florencja” Camille’a Mauclaira, wydana we Lwowie i Poznaniu około 1926 roku przez Wydawnictwo Polskie. To publikacja poświęcona jednemu z najważniejszych miast sztuki europejskiej, w przekładzie autoryzowanym Leopolda Staffa, z licznymi ilustracjami na osobnych tablicach.
W tym egzemplarzu szczególną uwagę zwraca oprawa artystyczna Aleksandra Semkowicza. Choć niesygnowana, opisana została jako wykonana przez tego wybitnego introligatora. Książkę oprawiono w półskórek; grzbiet podzielono na sześć nierównych pól, z dwukolorowym szyldzikiem i złoconą tytulaturą. Pojawiają się tu subtelne zdobienia, wypukłe zwięzy, tłoczenia na ślepo, perełkowanie oraz ręcznie barwiony papier marmurkowy na okładkach i wyklejkach. Górne obcięcie kart zostało barwione.
Oprawa artystyczna w półskórek Aleksandra Semkowicza (niesygnowana) [dostępna na VIII Aukcji Gryfa]
Dodatkową wartość nadaje egzemplarzowi proweniencja Franciszka Ksawerego Biesiadeckiego, właściciela ziemskiego, kolekcjonera i mecenasa ruchu bibliofilskiego w Polsce międzywojennej. Na skórze zachodzącej na przednią okładkę znajduje się superexlibris Biesiadeckiego, a na przedniej wyklejce ekslibris według rysunku Tadeusza Rychtera.
To bardzo ważny szczegół. W przypadku książek bibliofilskich znaczenie ma nie tylko sama oprawa, ale również historia egzemplarza. Książka z księgozbioru znanego kolekcjonera nabiera dodatkowej rangi dokumentacyjnej. Łączy w sobie kilka poziomów wartości: tekst, ilustracje, artystyczne rzemiosło introligatorskie oraz proweniencję.
Dlaczego oprawy artystyczne są tak cenione?
Oprawa artystyczna książki to efekt pracy introligatora, który traktuje wolumin indywidualnie. Znaczenie mają tu materiały, kompozycja grzbietu, dobór skóry, papieru marmurkowego, złocenia, tłoczenia, szyldziki, obcięcia kart, wyklejki i proporcje całej bryły książki. Dobra oprawa nie jest przypadkowa — jest zaprojektowana z myślą o charakterze konkretnego dzieła.
Dla kolekcjonerów oprawy artystyczne są szczególnie atrakcyjne, ponieważ łączą świat książki i rzemiosła. Taki egzemplarz można oceniać nie tylko przez pryzmat autora i tytułu, ale również jako obiekt materialny. Wartość książki wzrasta, gdy mamy do czynienia z oprawą wykonaną przez rozpoznawalnego introligatora, zachowaną w dobrym stanie, wykonaną z wysokiej jakości materiałów i powiązaną z ciekawą proweniencją.
W przypadku dwóch omawianych publikacji mamy właśnie takie połączenie. „Sztuka” 1897–1922 to reprezentacyjny album artystyczny w efektownej oprawie Franciszka Joachima Radziszewskiego. „Florencja” Camille’a Mauclaira to książka o sztuce włoskiej, oprawiona przez Aleksandra Semkowicza, dodatkowo związana z księgozbiorem Franciszka Biesiadeckiego.
Książka jako przedmiot kolekcjonerski
Współczesne kolekcjonerstwo książek coraz częściej zwraca uwagę nie tylko na sam tekst, ale również na materialną historię egzemplarza. Liczy się wydanie, stan zachowania, ilustracje, oprawa, proweniencja, ekslibris, superexlibris, dedykacja czy podpis. Właśnie dlatego książki w pięknych oprawach artystycznych cieszą się szczególnym zainteresowaniem.
Tego typu woluminy dobrze pokazują, że książka może być traktowana jako całościowy obiekt kultury. Jej wartość buduje nie tylko treść, ale również to, jak została wydana, oprawiona, przechowywana i w czyich rękach się znajdowała.
Na najbliższej aukcji Antykwariatu Gryf obie publikacje wpisują się w szerszy dział książek bibliofilskich i opraw artystycznych. To propozycje dla osób, które cenią nie tylko literaturę i historię sztuki, ale również kunszt dawnego introligatorstwa.
