Stroje ludu polskiego. Romantyczny album o kulturze dawnej Rzeczypospolitej
„Stroje ludu polskiego” Leona Zienkowicza, wydane w Paryżu w 1841 roku pod francuskim tytułem „Les costumes du peuple polonais”, to jedna z najważniejszych i zarazem najrzadszych XIX-wiecznych publikacji poświęconych strojom, obyczajom i kulturze ludów dawnej Rzeczypospolitej. To dzieło wyjątkowe nie tylko dla kolekcjonerów książek, ale również dla osób zainteresowanych historią Polski, etnografią, kostiumologią, grafiką książkową oraz dziejami Wielkiej Emigracji.
Jedna z ręcznie kolorowanych ilustracji w „Les costumes du peuple polonais” przedstawiająca powstańców polskich z 1831 roku
Na pierwszy rzut oka można uznać tę publikację za album kostiumologiczny. W rzeczywistości jest to jednak znacznie więcej niż zbiór przedstawień regionalnych ubiorów. „Stroje ludu polskiego” są romantyczną opowieścią o Polsce, Litwie, Białorusi i Ukrainie, o wspólnocie dawnej Rzeczypospolitej oraz o pamięci narodowej zachowywanej na emigracji po upadku powstania listopadowego.
Leon Zienkowicz, uczestnik Wielkiej Emigracji, przygotował dzieło, które miało zarówno charakter dokumentacyjny, jak i patriotyczny. Publikacja została dedykowana „przyjaciołom sprawy polskiej”, a jej wstęp ma wyraźny ton polityczny i narodowy. Autor nie opisuje wyłącznie ubiorów. Pisze o obyczajach, strukturze społecznej, muzyce, tradycji wojskowej i regionalnym zróżnicowaniu ziem dawnej Rzeczypospolitej.
Jedna z ręcznie kolorowanych ilustracji w „Les costumes du peuple polonais” przedstawiająca wojsko polskie
W XIX wieku strój ludowy i narodowy nie był jedynie elementem folkloru. Był znakiem tożsamości, pamięci i oporu wobec polityki wynaradawiania. Zienkowicz przypominał o represjach zaborczych, w tym o rosyjskim zakazie noszenia stroju narodowego. W tym kontekście „Les costumes du peuple polonais” stają się nie tylko albumem o polskich strojach ludowych, ale także świadectwem epoki, w której kultura wizualna pełniła funkcję patriotyczną.
Jednym z największych walorów dzieła jest jego szata ilustracyjna. Publikację zdobi 39 ręcznie kolorowanych tablic litograficznych, podkreślonych gumą arabską, wykonanych według rysunków Jana Nepomucena Lewickiego. Lewicki był jednym z najważniejszych polskich artystów działających na emigracji: rytownikiem, litografem, rysownikiem i malarzem. Jego ilustracje nadają dziełu wyjątkową wartość artystyczną i dokumentacyjną.
Ręcznie kolorowane ilustracje w „Les costumes du peuple polonais”
Tablice przedstawiają typy i stroje z różnych ziem dawnej Rzeczypospolitej. Znajdziemy tu między innymi Krakowiaków, Proszowiaków, górali tatrzańskich i karpackich, Mazurów, Kujawiaków, Kurpiów, Wielkopolan, Lublinian, mieszkańców Podlasia, Litwinów, Żmudzinów, Wołynian, Podolan, Ukraińców, Hucułów i Bojków. Osobną grupę tworzą przedstawienia szlachty polskiej, wojska polskiego oraz powstańców z 1831 roku.
Ręcznie kolorowane ilustracje w „Les costumes du peuple polonais”
Ten dobór tematów pokazuje, że Zienkowiczowi nie chodziło wyłącznie o modę ludową czy malowniczość regionalnych ubiorów. „Stroje ludu polskiego” pokazują wieloetniczny i wieloregionalny świat dawnej Rzeczypospolitej. To obraz wspólnoty kulturowej, którą emigracja próbowała ocalić w pamięci i pokazać Europie.
Dzieło ukazało się w 1841 roku w Paryżu, Strasburgu i Lipsku, nakładem Librairie Polonaise. Od początku miało charakter wydawnictwa luksusowego. Oferowano je w wersji czarno-białej oraz kolorowanej. Szczególnie cenione są egzemplarze kompletne, zawierające pełny zespół plansz. Dziś należą one do rzadkości na rynku antykwarycznym.
Na najbliższej aukcji Antykwariatu Gryf pojawi się egzemplarz pierwszego wydania „Strojów ludu polskiego” w XIX-wiecznej oprawie w półskórek. Grzbiet oprawy podzielony jest wypukłymi zwięzami, z tytulaturą i ornamentyką złoconą, okładki obleczono papierową morą, a obcięcia kart są barwione. Egzemplarz obejmuje 125 stron tekstu, 39 litograficznych tablic ilustracyjnych oraz 2 tablice nut.
Pięknie prezentująca się XIX-wieczna oprawa „Strojów ludu polskiego” dostępna na VIII Aukcji Gryfa
Publikacja Leona Zienkowicza ma znaczenie dla kilku dziedzin jednocześnie. Dla historyków jest świadectwem romantycznej myśli emigracyjnej i sposobu przedstawiania dawnej Polski po klęsce powstania listopadowego. Dla etnografów i kostiumologów to ważne źródło ikonograficzne dotyczące polskich strojów ludowych i regionalnych. Dla miłośników grafiki książkowej to przykład wysokiej klasy litografii kolorowanej. Dla kolekcjonerów poloników to natomiast rzadki i efektowny obiekt związany z Wielką Emigracją.
Warto podkreślić, że „Stroje ludu polskiego” Leona Zienkowicza nie są publikacją neutralną emocjonalnie. To książka, która powstała z potrzeby zachowania pamięci. W czasach, gdy państwo polskie nie istniało na mapie Europy, takie dzieła przypominały, że Polska trwa w kulturze, języku, obyczaju, obrazie i tradycji. Album Zienkowicza był więc formą wizualnego manifestu: pokazywał Europie, że dawna Rzeczpospolita była światem bogatym, różnorodnym i wciąż żywym w pamięci swoich obywateli.
Dlatego „Les costumes du peuple polonais” można dziś czytać i oglądać na wielu poziomach. To album kostiumologiczny, romantyczna polonika emigracyjna, dokument etnograficzny, zabytek historii książki i artystyczny zapis polskiej tożsamości. Rzadko zdarza się publikacja, w której warstwa tekstowa, patriotyczny kontekst, piękno litografii i materialna forma książki tak wyraźnie tworzą jedną całość.
Zobacz film o tej pozycji na naszym kanale YouTube:
Zachęcamy do zapoznania się z pełnym opisem tejże pozycji oraz z całym katalogiem VIII Aukcji Gryfa:
AUKCJA
