Teka Melpomeny. Młodopolska grafika, teatr i legenda krakowskiej sceny
Teka Melpomeny to jedno z najciekawszych polskich wydawnictw graficznych początku XX wieku. Wydana w Krakowie w 1904 roku, łączy świat młodopolskiej sztuki, teatru, karykatury, litografii i życia artystycznego dawnego Krakowa. To publikacja wyjątkowa zarówno dla kolekcjonerów grafiki, jak i dla miłośników historii teatru, Młodej Polski oraz polskiej kultury przełomu XIX i XX wieku.
Nazwa teki nawiązuje do Melpomeny, muzy tragedii, jednej z opiekunek sztuki teatralnej. Nie jest to przypadek. Całe wydawnictwo poświęcone jest ludziom sceny: aktorom, rolom teatralnym, najważniejszym przedstawieniom i atmosferze krakowskiego życia teatralnego. Teka Melpomeny to nie tylko zbiór grafik, ale rodzaj wizualnej kroniki teatru młodopolskiego.
jedna z litografii wchodzących w skład "Teki Melpomeny"
Publikacja ukazała się pod kierunkiem Stanisława Rzeckiego, znanego również jako Stanisław Szreniawa-Rzecki, w litografii A. Pruszyńskiego w Krakowie. Powstała w środowisku artystycznym związanym z Cukiernią Lwowską Jana Michalika, czyli miejscem, które odegrało ogromną rolę w życiu krakowskiej bohemy. To właśnie z tego kręgu wyrosła później legenda Zielonego Balonika, kabaretu literacko-artystycznego, który stał się jednym z symboli Młodej Polski.
Teka Melpomeny jako świadectwo Młodej Polski
Młoda Polska była epoką niezwykle silnego przenikania się sztuk. Literatura, teatr, malarstwo, grafika, satyra i życie kawiarniane tworzyły wspólny obieg. Artyści nie zamykali się w jednej dziedzinie. Projektowali plakaty, ilustrowali książki, tworzyli karykatury, współpracowali z teatrami, komentowali życie publiczne i artystyczne.
Teka Melpomeny z 1904 roku doskonale pokazuje ten charakter epoki. To wydawnictwo, w którym teatr staje się tematem grafiki, a grafika staje się komentarzem do teatru. Litografie przedstawiają aktorów w rolach, sceny z popularnych sztuk, portrety sceniczne i teatralne typy. Nie są to suche dokumenty. To prace pełne obserwacji, skrótu, humoru, stylizacji i artystycznej interpretacji.
Właśnie dlatego Teka Melpomeny ma tak duże znaczenie dla historii polskiej grafiki. Łączy funkcję dokumentacyjną z wyraźnym językiem artystycznym. Pokazuje nie tylko, kto grał na scenie, ale również jak młodopolscy artyści patrzyli na teatr, aktora, rolę i publiczny wizerunek sceny.
jedna z litografii wchodzących w skład "Teki Melpomeny"
Autolitografie i karykatury teatralne
Szczególną wartość Teki Melpomeny stanowią autolitografie, czyli litografie wykonane przez samych artystów, a nie jedynie odtworzone przez zawodowych reproduktorów. Dzięki temu każda plansza zachowuje charakter bezpośredniego gestu twórczego. W przypadku teki teatralnej ma to ogromne znaczenie: kreska, deformacja, kompozycja i skrót stają się częścią komentarza do postaci scenicznej.
Wśród autorów prac znajdują się ważne nazwiska polskiej sztuki początku XX wieku, m.in. Karol Frycz, Stanisław Kuczborski, Antoni Stanisław Procajłowicz, Stanisław Rzecki-Szreniawa, Kazimierz Sichulski, Włodzimierz Sobiesław Bystrzycki oraz Witold Wojtkiewicz. Już samo zestawienie tych artystów pokazuje rangę wydawnictwa.
Ich litografie przedstawiają aktorów i sceny z repertuaru, który był wówczas żywo obecny w kulturze. Pojawiają się między innymi odniesienia do takich utworów jak „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego, „Eros i Psyche” Jerzego Żuławskiego, „Kupiec wenecki” Williama Szekspira, „Kościuszko pod Racławicami” Władysława Ludwika Anczyca, „Wesele Figara” Beaumarchais’go, „Śluby panieńskie” Aleksandra Fredry czy „Anastazja” Elizy Orzeszkowej.
jedna z litografii wchodzących w skład "Teki Melpomeny"
Teatr krakowski w litografii
Dla badaczy teatru Teka Melpomeny jest bezcennym dokumentem dawnej sceny. Wśród przedstawionych postaci pojawiają się aktorzy związani z krakowskim życiem teatralnym, m.in. Jadwiga Mrozowska, Józef Sosnowski, Stanisława Wysocka, Marian Jednowski, Kazimierz Kamiński, Aleksander Zelwerowicz, Józef Kotarbiński, Helena Sulima, Michał Przybyłowicz i inni.
Nie są to jednak portrety w sensie akademickim. To portrety sceniczne, karykaturalne, czasem dekoracyjne, czasem satyryczne. Artyści pokazują aktorów przez rolę, kostium, gest i charakterystyczny typ sceniczny. Dzięki temu Teka Melpomeny pozwala poczuć atmosferę teatru sprzed ponad stu lat: jego ekspresję, styl gry, repertuar, modę i publiczny odbiór gwiazd sceny.
Szczególnie istotne są przedstawienia związane z dramatami Wyspiańskiego. „Wesele” i „Bolesław Śmiały” należały do dzieł, które współtworzyły mitologię Młodej Polski. Obecność scen i postaci z tych utworów w Tece Melpomeny wzmacnia jej znaczenie jako dokumentu epoki.
Teka Melpomeny jako obiekt kolekcjonerski
Na rynku antykwarycznym i kolekcjonerskim kompletna Teka Melpomeny należy do obiektów bardzo poszukiwanych. Jej wartość wynika z kilku elementów jednocześnie. Po pierwsze, jest to rzadkie wydawnictwo graficzne z początku XX wieku. Po drugie, dotyczy teatru młodopolskiego, czyli jednego z najważniejszych zjawisk kultury polskiej. Po trzecie, zawiera prace wybitnych artystów związanych z Krakowem. Po czwarte, ma charakter zespołu graficznego, którego kompletność znacząco podnosi rangę egzemplarza.
Teka nie jest zwykłym albumem. To zbiór luźnych plansz, które same w sobie mogą być traktowane jako osobne grafiki kolekcjonerskie. Właśnie dlatego zachowanie kompletnej teki jest tak istotne. Wiele egzemplarzy ulegało rozproszeniu: poszczególne litografie wyjmowano, oprawiano, sprzedawano osobno albo przechowywano niezależnie od całości.
Kompletna lub ponadkompletna Teka Melpomeny jest więc nie tylko zabytkiem grafiki, ale także świadectwem zachowania pierwotnej koncepcji wydawniczej. Dla kolekcjonera to ogromna różnica: pojedyncza litografia ma wartość artystyczną, ale pełna teka pozwala zobaczyć zamysł całości.
litografie wchodzące w skład "Teki Melpomeny"
Proweniencja i historia egzemplarza
W przypadku dawnych tek graficznych duże znaczenie ma również proweniencja, czyli historia konkretnego egzemplarza. Egzemplarz ze znanego księgozbioru, z dedykacją, wpisem własnościowym lub śladem dawnego właściciela zyskuje dodatkową wartość dokumentacyjną.
Egzemplarz dostępny na stronie Antykwariatu Gryf pochodzi ze zbiorów Stanisława Witolda Balickiego (ur. 29 czerwca 1909 w Krakowie, zm. 27 listopada 1978 w Warszawie) – krytyka teatralnego, publicysty, redaktora ,,Dziennika Polskiego'' oraz miesięcznika ,,Teatr'', później dyrektora Państwowego Instytutu Wydawniczego, sekretarza generalnego Ministerstwa Kultury i Sztuki.
Dlaczego Teka Melpomeny jest ważna?
Znaczenie Teki Melpomeny polega na tym, że łączy kilka dziedzin kultury. Jest ważna dla historii grafiki, ponieważ zawiera autolitografie wybitnych artystów młodopolskich. Jest ważna dla historii teatru, ponieważ dokumentuje aktorów, role i przedstawienia krakowskiej sceny. Jest ważna dla historii Krakowa, bo powstała w środowisku artystycznym związanym z życiem kawiarnianym i teatralnym miasta. Jest wreszcie ważna dla kolekcjonerów, ponieważ należy do najciekawszych polskich tek graficznych początku XX wieku.
To publikacja, która pokazuje Młodą Polskę w jej najbardziej charakterystycznym wydaniu: teatralnym, satyrycznym, dekoracyjnym, inteligentnym i środowiskowym. Nie ma tu sztywnego podziału na sztukę wysoką i rozrywkę. Jest za to żywy świat artystów, aktorów, kawiarni, sceny i publiczności.
litografia wchodząca w skład "Teki Melpomeny"
Teka Melpomeny dziś
Dziś Teka Melpomeny interesuje zarówno historyków sztuki, jak i badaczy teatru, kolekcjonerów grafiki, miłośników Młodej Polski oraz osoby poszukujące wyjątkowych poloników artystycznych. To obiekt, który dobrze wygląda w kolekcji, ale przede wszystkim niesie ze sobą bogatą opowieść o epoce.
W jednym zespole spotykają się tutaj: litografia, karykatura, scena, aktor, dramat, Kraków i Młoda Polska. Dlatego Teka Melpomeny pozostaje czymś więcej niż zbiorem grafik. Jest jednym z najbardziej sugestywnych portretów teatralnej wyobraźni początku XX wieku.
