„Pologne” (1840) – dziewiętnastowieczna Francja o Polsce: historia, obyczaje i 55 stalorytów
Wśród licznych tomów serii „L’Univers. Histoire et description de tous les peuples” trafiają się książki, które są czymś więcej niż tylko popularnym kompendium wiedzy. Do takich należy francuskojęzyczna monografia „Pologne” autorstwa Charles’a Forstera, wydana w Paryżu w 1840 roku przez renomowany dom Firmin Didot Frères. To publikacja, która łączy ambicję syntetycznego opisu kraju z wyraźnym zamiłowaniem do obrazu – i właśnie ta równowaga między tekstem a ikonografią czyni tom tak atrakcyjnym dla dzisiejszego czytelnika i kolekcjonera.
Kompendium o Polsce: kraj, ustrój, dzieje
Rdzeń książki stanowi szeroko zakrojony, uporządkowany wykład o Polsce – pomyślany jako przewodnik po kraju i jego historii dla publiczności francuskiej. Autor rozpoczyna od partii opisowych: przedstawia podstawowe zagadnienia geograficzne (obszar, warunki naturalne, klimat), omawia ośrodki miejskie, a także zwraca uwagę na strukturę ludności i charakter przestrzeni. Ważnym elementem tej części jest również zarys instytucjonalny: czytelnik dostaje klarowny przegląd mechanizmów dawnej Rzeczypospolitej – od kwestii reprezentacji narodowej, przez konfederacje i prawodawstwo, po najbardziej charakterystyczny temat ustroju: elekcję królów. Dalej pojawiają się zagadnienia administracji, wojska, handlu i przemysłu oraz miejsca religii w życiu społecznym.
W ujęciu historycznym Forster prowadzi opowieść od wczesnego średniowiecza – czasu formowania monarchii i chrystianizacji – poprzez kolejne epoki, aż po rozbiory i upadek państwa. Zwraca uwagę na procesy, które osłabiały struktury Rzeczypospolitej, i pokazuje dramatyczne domknięcie wieku XVIII: wydarzenia insurekcyjne, wątek Kościuszki, tragedię Pragi, abdykację Stanisława Augusta. Książka nie zatrzymuje się jednak na końcu dawnej Polski – istotne miejsce zajmuje rozdział o „Polsce odradzającej się” w XIX wieku: wątki legionowe, epoka Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego, a także rewolucja 1830–1831 oraz realia życia pod dominacją rosyjską aż do momentu wydania tomu.
Obyczajowość i „cywilizacja”: obraz społeczeństwa
Druga ważna płaszczyzna tej publikacji to rozdziały poświęcone obyczajom i temu, co autor nazywa „cywilizacją”. To partie szczególnie cenne, bo pozwalają zobaczyć Polskę nie tylko w perspektywie politycznych wydarzeń, lecz również codzienności: sposobów świętowania, praktyk religijnych (z akcentami na okres Wielkiego Tygodnia), obrazu wsi i chłopów, obrzędowości weselnej i pogrzebowej. Pojawiają się też wątki tańców i pieśni ludowych, przesądów, opisów strojów, a także miejsca społeczności żydowskiej w pejzażu kraju. Całość dopełniają odniesienia do nauk, literatury, muzyki i teatru – czyli do tego, co buduje kulturową tożsamość narodu poza ramą polityczną.
55 stalorytów i mapa: prawdziwa oprawa artystyczna tomu
O ile tekst stanowi solidne, wielowątkowe kompendium, o tyle o wyjątkowości tomu przesądza oprawa ilustracyjna. Książka została ozdobiona 55 stalorytami, wśród których znajduje się również mapa „Carte générale de la Pologne”. Ten zestaw rycin nie jest dodatkiem „dla ozdoby” – tworzy konsekwentny, niemal albumowy komentarz do narracji.
Staloryty przedstawiają widoki miast i zabytków oraz sceny, które w oczach dziewiętnastowiecznego odbiorcy miały definiować Polskę jako przestrzeń historyczną i kulturową. Pojawiają się m.in. Warszawa (kolumna Zygmunta III, Łazienki, teatr narodowy, Bank Polski), Kraków (katedra, zamek, brama św. Floriana), Wieliczka (podziemne wnętrza i saliny), Wilanów, Kalisz, a także miejsca-symboly i punkty odniesienia dla dziejów: Malbork, Częstochowa, Puławy, Gdańsk. Osobną grupę stanowią portrety postaci, które w ikonografii budują narodowy panteon: m.in. Tadeusz Kościuszko, Jan III Sobieski, Władysław IV Waza, Jan Zamoyski, a także wizerunki Stanisława Augusta czy Józefa Poniatowskiego. Nie brakuje też ujęć historycznych i obyczajowych – rycin przedstawiających sceny i symbole, jak choćby motyw rozbiorów czy odwołanie do bitwy pod Wiedniem (1683), a także przedstawień życia ludu (np. scen żniwnych) i ilustracji strojów.
W praktyce daje to książkę, którą można czytać dwutorowo: jako opowieść i jako „galerię” obrazów Polski w europejskiej wyobraźni połowy XIX wieku. Staloryt – z natury precyzyjny, kontrastowy, elegancki – świetnie współgra z ambicją serii „L’Univers”, w której dokumentacyjność spotyka się z estetyką.
Dlaczego warto dziś do niej wrócić?
„Pologne” Forstera to nie tylko stare wydanie o Polsce. To świadectwo epoki, w której historię i kulturę narodów opisywano w formie syntetycznych, a zarazem efektownych tomów – przeznaczonych dla czytelnika ciekawego świata. Dla kolekcjonerów i miłośników dawnej książki ważne są trzy rzeczy: renomowane wydawnictwo Didota, przynależność do prestiżowej serii oraz właśnie bogata oprawa ilustracyjna (55 stalorytów + mapa). Dla osób zainteresowanych ikonografią – to zestaw wizerunków miast, postaci i motywów historycznych, który pozwala zobaczyć, jak Polskę przedstawiano na Zachodzie w czasie, gdy państwo nie istniało na mapie politycznej Europy.
Jeśli szukać jednej formuły, która najlepiej oddaje charakter tej publikacji, byłaby to: kompendium wiedzy podane w formie artystycznego albumu. I to połączenie – rzeczowe, encyklopedyczne ujęcie treści oraz wyrafinowana warstwa graficzna – sprawia, że tom „Pologne” pozostaje dziś tak interesującym świadkiem XIX stulecia.
Obiekt pojawi się na aukcji OneBid (31 maja).
